Czy można zauważyć zagrożenie, zanim stanie się ono problemem zdrowia publicznego? Kleszcze z rodzaju Hyalomma, często określane w mediach jako „afrykańskie” lub „wędrowne”, są dobrym przykładem tego, jak ważne może być wczesne wykrywanie zmian, właściwa ocena ich znaczenia oraz dalsza obserwacja sytuacji. Pojawienie się pojedynczego nietypowego kleszcza nie oznacza jeszcze zagrożenia, ale może być sygnałem, którego nie należy przeoczyć.
Takie spojrzenie łączy parazytologię i diagnostykę parazytologiczną z epidemiologią, profilaktyką i zdrowiem publicznym. W Katedrze Biologii Medycznej i Biochemii Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum UMK prowadzone jest nauczanie parazytologii oraz diagnostyki parazytologicznej, w tym zajęcia fakultatywne „Pasożyty w praktyce lekarskiej – od teorii do rozpoznania: praktyczne aspekty diagnostyki”, obejmujące m.in. rozpoznawanie pasożytów i stawonogów o znaczeniu medycznym oraz interpretację ich znaczenia klinicznego i epidemiologicznego. Szerszą perspektywę tych zagadnień rozwija również udział adiunkta Katedry, dr. n. med. i n. o zdr. Rolanda Wesołowskiego, w międzynarodowej sieci COST Action PRAGMATICK.
W dniach 3–5 czerwca 2026 r. dr n. med. i n. o zdr. Roland Wesołowski uczestniczył w Training School PRAGMATICK w Madrycie, podczas której doskonalił praktyczne umiejętności związane m.in. z poszukiwaniem, zbieraniem i identyfikacją kleszczy. Szczególną uwagę podczas szkolenia poświęcono przedstawicielom rodzaju Hyalomma oraz możliwości wykorzystania obserwacji terenowych i nauki obywatelskiej do śledzenia ich występowania. Podczas zajęć terenowych dr Wesołowski uczestniczył m.in. w zbieraniu okazów Hyalomma lusitanicum.
Udział w Training School przyniósł również bezpośredni efekt dydaktyczny. Pozyskane w Hiszpanii okazy Hyalomma lusitanicum zostały wykorzystane do przygotowania utrwalonych materiałów dydaktycznych. Dzięki temu studenci w Bydgoszczy mogą bezpośrednio obserwować utrwalone okazy tych charakterystycznych kleszczy, poznając ich cechy morfologiczne oraz znaczenie epidemiologiczne. Pozyskane okazy stanowią wartościowe i trudno dostępne materiały dydaktyczne, umożliwiające studentom bezpośrednie poznanie morfologii kleszczy Hyalomma.
Kolejnym etapem było Closing Meeting PRAGMATICK, które odbyło się 15–16 września 2026 r. w Salonikach. Towarzyszyło mu posiedzenie Komitetu Zarządzającego (Management Committee) COST Action PRAGMATICK, odpowiedzialnego za koordynację działań tej międzynarodowej sieci współpracy. Członkiem Komitetu jest dr n. med. i n. o zdr. Roland Wesołowski. Spotkanie stanowiło podsumowanie działań PRAGMATICK związanych m.in. z występowaniem kleszczy i patogenów przenoszonych przez kleszcze, metodami ich wykrywania, monitorowaniem zagrożeń oraz oceną ich znaczenia dla zdrowia publicznego.
Jednym z kluczowych założeń PRAGMATICK jest podejście DAMA – Document, Assess, Monitor, Act, czyli dokumentować, oceniać, monitorować i działać. Jego istotą jest możliwie wczesne zauważenie i udokumentowanie nowego zjawiska, ocena jego rzeczywistego znaczenia, dalsza obserwacja sytuacji oraz podjęcie odpowiednich działań wtedy, gdy wskazują na to zgromadzone dane. Celem nie jest więc wyłącznie reagowanie na już rozwinięty problem, lecz także rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych na tyle wcześnie, aby możliwe było ograniczenie potencjalnego ryzyka.
Kleszcze Hyalomma dobrze pokazują znaczenie takiego podejścia. Znalezienie pojedynczego nietypowego okazu nie oznacza automatycznie poważnego zagrożenia dla zdrowia publicznego. Może jednak stanowić sygnał wymagający udokumentowania i dalszej obserwacji: gdzie kleszcz został znaleziony, czy pojawiają się kolejne osobniki, czy zmienia się ich rozmieszczenie i czy zjawisko może mieć znaczenie dla zdrowia ludzi lub zwierząt. W ten sposób identyfikacja pojedynczego organizmu może stać się początkiem szerszego procesu obejmującego monitoring, ocenę ryzyka i profilaktykę.
Ważną rolę w tym procesie odgrywa nauka obywatelska, czyli udział społeczeństwa w gromadzeniu danych naukowych. Zdjęcie nietypowego kleszcza, zgłoszenie miejsca jego znalezienia czy przekazanie okazu do identyfikacji może stać się pierwszym sygnałem pozwalającym naukowcom dokładniej przyjrzeć się sytuacji na danym obszarze.
Do wspólnego dokumentowania występowania kleszczy może włączyć się każdy. Aplikacja mobilna PragmaTick umożliwia zgłaszanie znalezionych kleszczy, przesyłanie ich zdjęć oraz informacji o miejscu obserwacji. Takie zgłoszenia mogą uzupełniać profesjonalny monitoring i pomagać w szybszym wychwytywaniu zmian w rozmieszczeniu poszczególnych gatunków. Pobranie aplikacji i przesyłanie obserwacji jest więc prostym sposobem na praktyczne włączenie się w inicjatywę i udział w nauce obywatelskiej.
Podobne podejście znajduje odzwierciedlenie w działalności dydaktycznej i popularyzatorskiej Collegium Medicum UMK. Podczas zajęć terenowych ze studentami rozwijane są umiejętności wyszukiwania i rozpoznawania stawonogów występujących w najbliższym otoczeniu. Nie jest to formalny system nadzoru epidemiologicznego, ale uczy obserwowania lokalnej fauny i może zwiększać szansę zauważenia nietypowego gatunku lub zmiany jego występowania.
Równie istotna jest edukacja osób spoza środowiska akademickiego. Podczas warsztatów organizowanych w ramach Dni Nauki uczestnicy poznają m.in. pasożytnicze stawonogi, w tym kleszcze, dowiadują się o ich znaczeniu medycznym i uczą się, na co zwracać uwagę w swoim otoczeniu. Takie działania budują świadomość potrzebną do skutecznego wykorzystania nauki obywatelskiej i pokazują, że także obserwacje dokonywane przez osoby niezwiązane zawodowo z nauką mogą mieć znaczenie dla wczesnego wykrywania nowych zjawisk.
Udział w PRAGMATICK sprzyja ponadto rozwijaniu długofalowej współpracy międzynarodowej. Jednym z jej efektów jest rozwijanie współpracy międzyuczelnianej w ramach programu Erasmus+, stwarzającej kolejne możliwości wymiany doświadczeń, mobilności pracowników oraz wspólnych działań dydaktycznych i naukowych.
Działania te pokazują, jak diagnostyka parazytologiczna, dydaktyka, obserwacje terenowe, nauka obywatelska, epidemiologia, ocena ryzyka i profilaktyka mogą tworzyć spójny system. Jest to praktyczny wymiar podejścia One Health, które uwzględnia ścisłe powiązania pomiędzy zdrowiem ludzi, zwierząt i środowiska.
Im wcześniej zachodząca zmiana zostanie zauważona i właściwie oceniona, tym większa szansa na reakcję, zanim stanie się ona realnym problemem zdrowia publicznego.
Więcej informacji o COST Action PRAGMATICK: https://pragmatick-action.eu/
Dołącz do monitorowania kleszczy: https://pragmatick-action.eu/pragmatick-a-new-tool-for-tracking-ticks-across-europe/
